Davranışın Haritası (BBTM): Çok Araçlı Bir Davranış ve Yetkinlik Değerlendirme Modelinin Kuramsal Temeli, Mimarisi ve Geçerlik Kanıtı Durumu

Bu makale, BiriO platformunda kullanılan Davranışın Haritası (Behavioral Blueprint Trait Model - BBTM) yapısının kuramsal dayanaklarını, hesaplama mimarisini ve mevcut geçerlik kanıtı durumunu belgelemektedir. Model, beş bağımsız değerlendirme aracının (DISC, Beş Faktör Modeli, Enneagram, Holland RIASEC ve Çoklu Zekâ) çıktılarını yirmi dokuz davranış özelliği üzerinde birleştirmekte ve bu özelliklerden ağırlıklı doğrusal bileşkeler yoluyla kırk bir iş yetkinliği skoru türetmektedir. Tüm hesaplama zinciri deterministiktir; yapay zekâ bileşeni skor üretiminde kullanılmamaktadır.

Makale üç amaca hizmet etmektedir. Birincisi, modelin her katmanının kuramsal kaynağını ve türetme mantığını açık biçimde belgelemektir. İkincisi, kullanılan kaynak araçların psikometrik durumunu güçlü ve zayıf yanlarıyla dürüstçe raporlamaktır. Üçüncüsü, modelin hangi geçerlik kanıtı kategorilerinde kanıt taşıdığını ve hangilerinde henüz taşımadığını AERA/APA/NCME Eğitsel ve Psikolojik Test Standartları çerçevesine göre net biçimde ortaya koymaktır.

Modelin güvenilirlik ve kriter geçerliği çalışmaları tamamlanmıştır. Test-tekrar test çalışmasında n = 115 katılımcıda dört hafta arayla yapılan iki uygulama arasında özellik düzeyinde ortalama r = 0.79, yetkinlik düzeyinde ortalama r = 0.82 kararlılık katsayıları elde edilmiştir. Kriter geçerliği çalışmasında n = 247 katılımcıda toplam yetkinlik skorunun amir değerlendirmesiyle korelasyonu r = 0.34, p < .001; objektif performans göstergeleriyle korelasyonu r = 0.29, p < .01 düzeyinde bulunmuştur.

Bu bulgular, modelin personel kararlarında destekleyici girdi olarak kullanımını mümkün kılmakta, ancak tek dayanak olarak kullanımını desteklememektedir. Modelin deterministik mimarisine uygun analizler, sağladıkları ve sağlamadıkları kanıt türleriyle birlikte bu makalede ayrıştırılmaktadır.

Kurumsal değerlendirme araçlarına yöneltilen ilk ve en meşru soru şudur: Bu skorlar nereden geliyor ve neye dayanıyor? Bu soru, aracın kullanıcıları, değerlendirilen bireyler ve düzenleyici merciler açısından eşit derecede geçerlidir.

Bu makale, söz konusu soruya tek bir referans belge üzerinden yanıt vermek amacıyla hazırlanmıştır. Modelin kuramsal kaynakları, hesaplama kuralları, geçerlik kanıtı durumu ve bilinen sınırlılıkları burada bir arada belgelenmektedir.

Bu makale bir özet referans belgesidir. Güvenilirlik ve kriter geçerliği çalışmalarının bulgularını raporlamakta, ancak bu çalışmaların tam metodolojik raporlarının yerini almamaktadır. Modelin ampirik doğrulayıcı faktör analiziyle sınanmış bir ölçüm modeli olduğu, farklı demografik gruplarda tam ölçüm değişmezliği taşıdığı veya tüm sektör ve pozisyonlarda genellenebilir olduğu iddia edilmemektedir.

Tek bir değerlendirme aracına dayanmanın sınırlılığı psikometri literatüründe uzun süredir tanınmaktadır. Her araç, dayandığı kuramın gördüğü alanı ölçer; kuramın kapsamadığı alanlarda sessizdir. Campbell ve Fiske'nin çok özellikli-çok yöntemli matris yaklaşımı, bir yapının geçerliğinin ancak birden çok yöntemle ölçülüp yakınsama gösterdiğinde desteklenebileceğini ortaya koymuştur.

BBTM bu ilkeyi uygulamaya taşımaktadır. Beş farklı kuramsal gelenekten gelen araç, ortak bir özellik kümesi üzerinde birleştirilmekte; araçların yakınsaması bir güvenilirlik göstergesi, ayrışması ise bir uyarı işareti olarak değerlendirilmektedir.

Beş Faktör Modeli kişilik psikolojisinde en güçlü ampirik desteğe sahip normatif referans çerçevesidir. Holland RIASEC mesleki ilgi ve yönelim katmanını temsil eder. DISC uygulama yaygınlığı nedeniyle erişilebilir davranış dili olarak kullanılır; ipsatif yapısının doğurduğu teknik sınırlar ayrıca raporlanır. Enneagram motivasyonel örüntü, Çoklu Zekâ ise kendini algılama profili olarak konumlandırılır.

Model, envanter katmanı, özellik katmanı ve yetkinlik katmanı olmak üzere üç kavramsal katmanı birbirinden ayırır. Özellik bir eğilimdir; yetkinlik ise o eğilimin bilgi, deneyim ve bağlamla birleşerek ürettiği performans kapasitesidir. Model şu anda deneyim değişkenini doğrudan modellemediğinden, çıktılar yetkinlik potansiyeli olarak yorumlanmalıdır.

Özellik katmanı yirmi dokuz davranış özelliğinden oluşur ve beş kategoride gruplanır: davranışsal enerji, sosyal ilişkilenme, bilişsel işleme, iş yönelimi ve motivasyonel sürücüler. Her özellik için beş envanterin karşılık gelen boyutları kanonik crosswalk matrisinde tanımlanmıştır.

Yetkinlik katmanı kırk bir iş yetkinliğinden oluşur. Yetkinlikler kişisel yetkinlikler, bilişsel yetkinlikler, iş yönetimi yetkinlikleri, sosyal ve iletişim yetkinlikleri ile liderlik ve yönetim yetkinlikleri olarak gruplanmıştır.

Yetkinlik skorları, özellik skorlarının ağırlıklı doğrusal bileşkesi olarak hesaplanmaktadır: Y = Σ wi · Ti. Her yetkinlik dört ila altı özellikten beslenir ve her yetkinlik için ağırlıklar toplamı 1.00'e eşittir. Örneğin Sorumluluk yetkinliği Sonuç Üretme, Planlama, Süreklilik, Zaman Yönetimi, Başarı Motivasyonu ve Sahiplenme bileşenlerinden beslenir.

Tüm skorlama zinciri deterministiktir. Aynı girdi her koşulda aynı çıktıyı üretir. Yapay zekâ bileşeni yalnızca anlatı üretiminde kullanılmakta; sayısal skor üretimine hiçbir aşamada dahil edilmemektedir.

Model iki giriş yoluyla çalışabilir: tam yol ve kısıtlı yol. Tam yolda beş envanterin tamamı uygulanır. Kısıtlı yolda yalnızca DISC uygulanır. DISC'in ipsatif yapısı nedeniyle bu yolun etkin serbestlik derecesi 3'tür; bu nedenle iki yol aynı rapor çözünürlüğünde yorumlanmamalıdır.

Kaynak araçların ölçüm birimleri farklı olduğundan her araç için ayrı yorumlama kuralı tanımlanmıştır. DISC ve Beş Faktör gibi mutlak eşik kullanan araçlarda eşikler normatif geleneğe dayanır. Enneagram, Holland ve Çoklu Zekâ gibi yerleşik popülasyon normu sınırlı olan araçlarda profil içi sıralama esas alınır.

DISC sürekli dört boyutlu 0-100 skor üretir; düşük eşik 30 altı, yüksek eşik 70 üstü olarak yorumlanır. Beş Faktör T-skor mantığında değerlendirilir; T < 44 düşük, T > 56 yüksek aralık olarak ele alınır. Holland, Enneagram ve Çoklu Zekâ profil içinde baskın yönelimleri göstermek amacıyla kullanılır.

BBTM'de özellik skorları beş envanterden türetilmekte, yetkinlik skorları da özelliklerin ağırlıklı doğrusal bileşkesi olarak hesaplanmaktadır. Bu mimari, klasik ölçüm modeli analizlerine doğrudan uygun değildir; çünkü gözlenen değişkenler arasındaki kovaryans yapısı ağırlık matrisi tarafından tanımlanmaktadır.

Yetkinlik skorları Y = W·T olarak tanımlandığına göre, yetkinlikler arası kovaryans matrisi Cov(Y) = W · Cov(T) · Wᵀ özdeşliğiyle verilir. Bu analiz ağırlık matrisinin uygulama kodunda doğru biçimde uygulandığını doğrulamak için uygulama tutarlılığı denetimi olarak değerlidir; ancak geçerlik kanıtı değildir.

Ağırlık matrisinin tekil değer ayrışımı, özellik uzayından yetkinlik uzayına aktarılan bağımsız boyut sayısını gösterir. DISC-yalnız yolda ipsatiflik nedeniyle etkin rank 3'tür. Tam yolda Sahiplenme özelliğinin tüm ağırlıkları sıfır olduğu için ağırlık matrisinin rank'ı en fazla 28'dir.

Crosswalk tutarlılık göstergesi üç durumlu kodlamaya geçirilmiştir: yüksek sinyal, düşük sinyal ve sessiz. Tutarlılık yalnızca sessiz olmayan araçlar üzerinden hesaplanır. Bu düzeltme, sessiz araçları sahte uzlaşma olarak sayan eski artefaktı azaltmak için yapılmıştır.

Modelin pratik sorusu DISC tek başına beş envanterin yerini tutabilir mi sorusudur. Bu soru, aynı bireylerde tam yol ve DISC-yalnız yol skorlarının korelasyonuyla değerlendirilir. Bulgular Bölüm 6.3.5'te raporlanmaktadır.

İçerik temelli kanıt mevcuttur. Özellik tanımları, crosswalk eşleştirmeleri ve yetkinlik-özellik bağlantıları ilgili literatüre dayalı uzman yargısıyla oluşturulmuştur. Uzman yargısı sürecine endüstri psikolojisi, kişilik psikolojisi, örgütsel davranış, ölçme ve değerlendirme ve insan kaynakları yönetimi alanlarında uzmanlaşmış sekiz akademisyen ve uygulayıcı katılmıştır. İki tur Delphi tekniği uygulanmış; Kendall's W birinci turda 0.64, ikinci turda 0.78 olarak hesaplanmıştır.

İç yapı temelli kanıt kısmidir. Yetkinlikler arası kovaryansın cebirsel türetimi ile ampirik hesaplama arasındaki fark 0.00'dır. Tam yolun rank'ı 28, DISC-yalnız yolun rank'ı 3'tür. Yetkinlik varyansının %90'ı 12 bileşenle, %95'i 16 bileşenle açıklanmaktadır. Bu analizler uygulama tutarlılığı ve matematiksel çözünürlük kanıtı sunar; ancak klasik anlamda ampirik yapı doğrulaması sağlamaz.

Diğer değişkenlerle ilişki temelli kanıt mevcuttur. n = 247 katılımcıyla yürütülen eşzamanlı çalışmada toplam yetkinlik skorunun amir değerlendirmesiyle korelasyonu r = 0.34, %95 GA [0.22, 0.45], p < .001; objektif performans göstergeleriyle korelasyonu r = 0.29, %95 GA [0.17, 0.40], p < .01 olarak bulunmuştur. Açıklanan varyans amir değerlendirmesi için R² = 0.12 düzeyindedir.

En güçlü ölçüt korelasyonları Sonuç Odaklılık (r = 0.47), Planlama ve Organizasyon (r = 0.45), Sorumluluk (r = 0.43), Analitik Düşünme (r = 0.42) ve Karar Verme (r = 0.40) yetkinliklerinde gözlenmiştir. Yaratıcılık (r = 0.09, p = .17) ve Esneklik (r = 0.12, p = .06) anlamlı ilişki göstermemiştir.

Artımsal geçerlik analizinde Beş Faktör alanları ilk adımda R² = 0.10, düzeltilmiş R² = 0.081 üretmiştir. BBTM kategori skorları eklendiğinde R² = 0.15, düzeltilmiş R² = 0.114 olmuştur. ΔR² = 0.05, p < .05 düzeyindedir; bu, Beş Faktör üzerine sınırlı ancak anlamlı katkı göstermektedir.

Tam yol ile DISC-yalnız yol karşılaştırmasında, aynı 247 katılımcı için kalan 40 yetkinlik üzerinden ortalama korelasyon 0.81, aralık 0.67-0.92 olarak bulunmuştur. Adapte Olabilme yetkinliği, doğrudan Beş Faktör Deneyime Açıklık alanına referans verdiği için karşılaştırma dışında bırakılmıştır.

Yanıt süreçleri temelli kanıt ve sonuçsal kanıt henüz yoktur. Katılımcıların maddeleri nasıl yorumladığına dair bilişsel görüşme çalışması yapılmamış; model çıktılarının karar kalitesi, aday etkisi veya grup yanlılığı üzerindeki sonuçları sistematik olarak izlenmemiştir.

Güvenilirlik mevcuttur. n = 115 katılımcıyla dört hafta arayla yapılan test-tekrar test çalışmasında envanter boyutlarında ortalama r = 0.86, 29 davranış özelliğinde ortalama r = 0.79 ve 41 yetkinlik skorunda ortalama r = 0.82 elde edilmiştir. Yetkinlik bileşkeleri için bileşke güvenilirlik ortalaması ω = 0.85'tir.

DISC'in ipsatif yapısı nedeniyle DISC-yalnız yolda özellik vektörünün taşıdığı bağımsız bilgi en fazla üç boyutludur. Kırk bir yetkinlik skoru aynı üç boyutun doğrusal dönüşümüdür. Bu nedenle DISC-yalnız raporlar çözünürlük uyarısı içermelidir.

Model yetkinliği özelliklerden türetmektedir. Oysa yetkinlik, özellik ile bilgi ve deneyimin bileşkesidir. Bu nedenle modelin mevcut çıktıları yetkinlik potansiyeli olarak yorumlanmalıdır.

Adapte Olabilme yetkinliğinin formülü özellik katmanı yerine doğrudan Beş Faktör'deki Deneyime Açıklık alanına referans vermektedir. Bu katman ayrımını ihlal etmekte ve DISC-yalnız yolda bu yetkinliğin hesaplanamamasına neden olmaktadır. Formül, özellik katmanı içinde yeniden tanımlanmak üzere revize edilecektir.

Beş aracın psikometrik kanıt tabanı eşit değildir. Modelin bileşke skorları bu farkı henüz araç bazlı kanıt ağırlığı olarak yansıtmamaktadır.

Aşama 1 olan temel psikometrik doğrulama tamamlanmıştır. Test-tekrar test güvenilirliği ölçülmüş ve Bölüm 6.6'da raporlanmıştır. Aşama 3 olan kriter geçerliği de tamamlanmış; model skorlarının amir değerlendirmesi ve objektif performansla ilişkisi Bölüm 6.3'te raporlanmıştır.

Aşama 2 iç yapı doğrulaması yüksek önceliklidir. Yetkinliklerin bağımsız ölçüldüğü bir tasarımla, örneğin 360 derece değerlendirme veya davranışsal gözlem yoluyla, iç yapı kanıtı üretilmelidir. Özellikler arası ampirik korelasyon matrisi hesaplanmalı ve yetkinlikler arası beklenen korelasyonla karşılaştırılmalıdır.

Aşama 4 adalet ve ölçüm değişmezliğidir. Cinsiyet, yaş ve eğitim düzeyi gruplarında analiz yapılmalıdır. Aşama 5 yanıt süreçleri için bilişsel görüşme çalışmasını; Aşama 6 Türkiye normatif örneklemini; Aşama 7 bağımsız ikinci örneklemde çapraz doğrulamayı kapsamaktadır.

Duyarlılık analizi ve düzeltilmiş crosswalk tutarlılık göstergesi çalışmaları orta öncelikli olarak planlanmıştır.

Model bireysel öz-farkındalık ve gelişim planlaması, koçluk ve mentörlük, ekip içi çalışma tarzı farklılıklarının anlaşılması ve personel kararlarında destekleyici girdi olarak kullanılabilir.

Kriter geçerliği kanıtı elde edilmiş olması, modelin personel kararlarında kullanımını üç koşula bağlamaktadır: tek dayanak olmama, ölçüt uyumu ve değişmezlik koşulu. Model aday eleme kararları, işten çıkarma kararları veya klinik tanı için kullanılmamalıdır.

Skorlar bantlar halinde sunulmalı; DISC-yalnız raporlarda kısıtlı çözünürlük açıkça belirtilmelidir. Skorların bireyin değişmez niteliği değil, belirli bir andaki öz-bildirim örüntüsü olduğu raporda yer almalıdır.

BBTM, beş bağımsız değerlendirme aracını yirmi dokuz özellik üzerinde birleştiren ve kırk bir yetkinlik skoru türeten deterministik bir modeldir. Model içerik geçerliği düzeyinde belgelenmiş, hesaplama zinciri denetlenebilir biçimde tanımlanmıştır.

Modelin mevcut kanıt durumu şu şekilde özetlenebilir: kuramsal olarak gerekçelendirilmiş, güvenilir ve kriter geçerliği ampirik olarak desteklenmiş; iç yapı ve diğer kanıt kategorilerinde doğrulaması sürmektedir.

Kriter geçerliği bulguları, modeli gelişim amaçlı ve personel kararlarında destekleyici girdi olarak kullanımı desteklemektedir. Ancak model yüksek riskli kararların tek dayanağı olarak kullanılmamalıdır.